
2024 yılında dünya genelinde yaklaşık 604 aşırı hava olayı kaydedildi ve bunların çoğu olağandışı ya da eşi görülmemiş olarak nitelendirildi. AB destekli XAIDA projesi, iklim değişikliğinin bu tür olayları nasıl şekillendirdiğini ve onların nasıl daha iyi anlaşılabileceğini göstermeyi hedefledi. Makine öğrenmesi ve derin öğrenme kullanan araştırmacılar endişe verici bir sonuca ulaştı: birçok bölgede sıcak hava dalgaları, iklim modellerinin beklediğinden daha hızlı artıyor. Sonunda da sıcakla ne kadar başa çıkabildiğini kendin test edebilirsin.
Aşırı hava olayları son yıllarda daha sık ve daha şiddetli hale geldi. Bu durum hem çevre hem de insan güvenliği açısından ciddi endişelere yol açıyor.
Rakamlar kendi adına konuşuyor: 2024 yılında dünya genelinde yaklaşık 604 böyle olay kaydedildi ve bunların çoğu olağandışı, hatta eşi görülmemiş olarak sınıflandırıldı.
Bu olaylar ile iklim değişikliği arasındaki bağ güçlü görünüyor. Sorun, artan şiddetlerinin ve karmaşıklıklarının ardındaki mekanizmaların hâlâ tam olarak anlaşılamamış olması. XAIDA projesi tam da bu boşluğu doldurmak için yola çıktı.
XAIDA, üç alanda uzmanlaşmış 16 ortak kuruluşu bir araya getiren, AB tarafından finanse edilen bir proje: yapay zekâ, istatistik ve iklim modellemesi.
Amaçları, iklim değişikliğinin dünya genelindeki aşırı hava olaylarında oynadığı rolü ortaya koyan, veriye dayalı yöntemler geliştirmekti. Bulguların risk değerlendirmesine ve uyum stratejilerine katkı sağlayabilmesi için farklı sektörlerden paydaşlar da sürece dahil edildi.
Konsorsiyum; makine öğrenmesi, nedensel çıkarım, olay tespiti ve etki değerlendirmesi için bir araç seti geliştirdi. Sıcak hava dalgaları, bu araçların devreye sokulduğu temel alanlardan biriydi.
Ekip, iklim değiştikçe aşırı sıcakların nasıl davrandığını incelemek için bir derin öğrenme tekniği olan varyasyonel otokodlayıcıları kullandı. Sonuçlar içimizi rahatlatmadı.
“Proje boyunca, birçok bölgede sıcak hava dalgalarının iklim modellerinin öngördüğünden daha hızlı arttığını öğrendik. Bu büyük bir endişe kaynağı,” diyor Vrije Universiteit Amsterdam’da görev yapan proje koordinatörü Dim Coumou.
XAIDA geride birkaç somut sonuç bırakıyor:
Proje ayrıca hakemli 100’den fazla bilimsel makale üretti ve ilkokul ile ortaokul-lise öğretmenleri için eğitim materyalleri geliştirdi.
En büyük zorluklardan biri yapay zekânın kendisiyle ilgiliydi. Sonuçlarının güvenilir ve yorumlanabilir olması gerekiyor; aksi halde bilim insanlarının onlara güvenmek için pek bir nedeni olmaz.
XAIDA bunu, iklim modelleri ve istatistiksel analiz gibi geleneksel yöntemleri yeni yapay zekâ teknikleriyle birleştirerek aştı. İkisini yan yana çalıştırmak, sonuçların birbiriyle karşılaştırılmasını ve doğrulanmasını mümkün kıldı.
Eskiyle yeninin bu karışımı, ekibin yapay zekâya dayalı bulguları bir kara kutu olarak değil, güvenle sunmasını sağladı.
Coumou, XAIDA’nın tek başına ortaya çıkmadığının altını çiziyor: “XAIDA, son yıllarda iklim biliminde yaşanan çok daha büyük bir yapay zekâ yenilikleri dalgasının parçası oldu; yapay zekâ projenin ömrü boyunca gerçekten uç verdi. Artık araştırma topluluğuna gerçekten yeni fırsatlar sunan küresel yapay zekâ hava tahmin modellerimiz var.”
İklim araştırmalarında kariyer düşünen herkes için mesaj net: bugün hava durumunu incelemek, aynı zamanda veriyle, istatistikle ve algoritmalarla çalışmak demek.
XAIDA, aşırı hava olaylarını daha iyi anlamak için yapay zekâyı, istatistiği ve iklim modellemesini bir araya getirdi. Proje, birçok bölgede sıcak hava dalgalarının iklim modellerinin öngördüğünden daha hızlı arttığını ortaya koydu ve AIDE araç setini, CAUSEME platformunu ve GreenEarthNet’i sundu. Geleneksel yöntemleri yapay zekâyla eşleştiren ekip, sonuçlarını doğrulayabildi ve yapay zekâyı iklim bilimi için daha güvenilir kıldı.
5 soru · bir dakika